Metoda
Jak to działa
Metoda biofeedback - więcej szczegółów
Metoda biofeedback polega na dostarczaniu informacji o parametrach psychofizjologicznych, których człowiek nie jest świadomy, a dzięki sprzężeniu zwrotnemu można nauczyć się je świadomie kontrolować. Parametrem mierzonym może być np. temperatura ciała, aktywność fal mózgowych (aktywność elektryczna mózgu), przewodnictwo skórne, tempo oddechu, itp.
Zanim jednak przejdziemy dalej należy wyjaśnić czym różni się neurofeedback od biofeedback. Biofeedback jest bardziej ogólnym pojęciem i dotyczy sprzężenia zwrotnego od dowolnego parametru biologicznego, natomiast neurofeedback jest szczególnym przypadkiem biofeedback-u, gdzie mierzonym parametrem jest wyłącznie aktywność fal mózgowych. Dlatego też neurofeedback określa się również jako EEG biofeedback.
Do głowy osoby trenującej mocuje się niewielkie elektrody za pomocą pasty przewodząco-klejącej. Elektrody za pomocą przewodów odprowadzających podłączone są do czułego urządzenia pomiarowego (głowica pomiarowa). Zadaniem głowicy jest pomiar bardzo małych sygnałów elektrycznych występujących na powierzchni głowy, które to odzwierciedlają aktywność elektryczną mózgu.
Następnie sygnał ten poddawany jest dalszej obróbce w urządzeniu pomiarowym, przekształcany do postaci cyfrowej i przesyłany do komputera. Na komputerze zainstalowane jest specjalne oprogramowanie, którego zadaniem jest odbieranie danych pomiarowych z głowicy, dalsze przetwarzanie otrzymanych danych oraz dostarczenie informacji zwrotnej osobie trenującej. Do komputera podłączone są dwa monitory. Monitor nr 1 jest monitorem terapeuty, który służy do kontrolowania i zmian parametrów w czasie treningu, tak żeby proces przebiegał w prawidłowy i efektywny sposób (tego monitora nie widzi pacjent, widzi go tylko terapeuta). Monitor nr 2 jest monitorem przeznaczonym dla osoby trenującej w celu prezentacji informacji zwrotnej, czyli nagrody (widzi go zarówno pacjent jaki i terapeuta). Nagroda może być dostarczona na kilka sposobów, ale najbardziej popularne to sposób wizualny lub dźwiękowy. Nagroda wizualna może być w postaci np.: gry komputerowej, filmu, puzzli, różnego rodzaju wykresów, itp. Nagroda dźwiękowa to muzyka i różnego rodzaju dźwięki. Przed rozpoczęciem treningu terapeuta uruchamia odpowiedni protokół treningowy, który to określa jakie parametry aktywności mózgu będą mierzone i zasady nagradzania za utrzymanie mierzonych parametrów w zadanych normach.
Przykład działania metody neurofeedback
Załóżmy, że osoba trenująca ma stany lękowe, obsesyjne myśli, oraz zachowania kompulsywne. Potwierdza to niewłaściwy wzorzec fal mózgowych, który występuje pod postacią podwyższonych wartości fal hiBeta nad zakrętem obręczy (o falach hiBeta w dalszej części tekstu). Tak więc celem treningu będzie nauka obniżania fal hiBeta, a przez to osłabienie lub całkowite wyeliminowanie wymienionych zaburzeń. Terapeuta przykleja do głowy pacjenta elektrodę pomiarową w punkcie, który znajduje się nad przednią częścią zakrętu obręczy oraz uruchamia na komputerze odpowiedni protokół treningowy. Osoba trenująca siedzi w wygodnym fotelu i ma przed sobą monitor, na którym będzie otrzymywać sygnał zwrotny w postaci filmu. Zadaniem pacjenta będzie oglądanie filmu lecz oglądanie to będzie czasami utrudniane. Utrudnienie będzie polegało na przyciemnianiu się filmu i przyciszaniu dźwięku i będzie zależało od tego czy są spełnione warunki treningu czy nie. Naszym warunkiem treningu jest obniżanie poziomu fal hiBeta i utrzymanie ich na zadanym poziomie. Jeżeli osoba trenująca w czasie treningu obniży poziom fal hiBeta poniżej przyjętego poziomu to film będzie odtwarzał się normalnie, bez żadnych przeszkód, a więc jest to pewien rodzaj nagrody (możemy normalnie oglądać film). Jeżeli w pewnym momencie aktywność fal hiBeta wzrośnie ponad ustawiony poziom, film zacznie się przyciemniać i dźwięk przyciszać. Przyciemnianie i przyciszanie będzie tym większe im wyższy będzie poziom fal hiBeta ponad przyjętą normę. Tak więc w tym przypadku otrzymujemy karę w postaci utrudnienia w oglądaniu filmu.
Osoba trenująca dążąc to tego, żeby film odtwarzał się normalnie przez jak najdłuższy czas, uczy się jak generować pożądany wzorzec fal mózgowych, a przez to uczy się pożądanych stanów mentalnych.
Pacjent może nawet nie wiedzieć, że np. uczy się obniżania fal hiBeta, wystarczy że będzie wiedział tylko co jest nagrodą, a mózg sam odkryję właściwą zależność pomiędzy nagrodą a właściwym poziomem fal hiBeta.
Możemy więc powiedzieć że biofeedback jest metodą edukacyjną, ponieważ to osoba trenująca, a w zasadzie jej mózg uczy się właściwych stanów psychofizycznych. Na elektrody, które mocowane są do głowy nie są podawane żadne sygnały, służą one wyłącznie do pomiaru. Terapeuta więc nie zmienia nic w głowie pacjenta, to pacjent sam dokonuje zmiany. Dobrym przykładem porównawczym jest trening fizyczny na siłowni. Tylko my sami możemy wyćwiczyć i rozbudować nasze mięśnie, nikt inny za nas tego nie zrobi, tak samo nikt za nas nie zmieni naszych fal mózgowych. Udajemy się na siłownię, gdzie ćwiczymy nasze mięśnie na różnych przyrządach pod okiem trenera, który czuwa nad prawidłowymi przebiegiem treningów. W przypadku metody biofeedback, naszą „siłownią” jest głowica pomiarowa oraz komputer z monitorem i z odpowiednio dobranym protokołem treningowym. Trenerem jest natomiast neuroterapeuta, który czuwa nad prawidłowym i optymalnym procesem treningów.
Tak jak w każdej metodzie edukacyjnej, tak samo w przypadku metody biofeedback, żeby osiągnąć zadowalające i trwałe rezultaty należy treningi powtarzać w odpowiednich odstępach czasu przez pewien okres. Jeden trening neurofeedback nie przyniesie żadnej korzyści, tak jak nic nie zyskamy idąc raz na siłownię czy biorąc jedną lekcję języka obcego. Tylko regularne sesje treningowe mogą przynieść pożądane rezultaty.
Fale mózgowe.
Czym dokładnie są fale mózgowe? Najprościej mówiąc fala mózgowa to zapis aktywności elektrycznej mózgu w czasie. Przykład jak wygląda taka fala przedstawiono na poniższym rysunku.
Aktywność elektryczna mózgu którą mierzymy na powierzchni głowy pochodzi z aktywności elektrycznej neuronów kory mózgowej. Każda zmiana stanu mentalnego powoduje również zmiany w aktywności elektrycznej poszczególnych neuronów. Tak więc można powiedzieć, że aktywność elektryczna mózgu odzwierciedla w pewnym stopniu stan psychiczny człowieka. Czym więcej neuronów w danym obszarze jest aktywnych elektrycznie w tym samym czasie, tym większa jest amplituda (wysokość) mierzonej fali. Zmiana stanu psychicznego powoduje również zmianę kształtu fal mózgowych.
Fala mózgowa przedstawiona na powyższym rysunku, jest tzw. „fala surowa” i jej użyteczność do celów neurofeedback-u była by mocno ograniczona i mało precyzyjna. Dlatego też „falę surową” rozkłada się na szereg prostszych fal za pomocą rozwinięcia w szereg Fouriera lub „przepuszcza” przez zestaw pasmowo-przepustowych filtrów cyfrowych.
Wyróżniamy następujące rodzaje fal mózgowych:
Delta (0,5÷3 [Hz], czyli 0,5÷3 cykli na sekundę)
Fale delta są falami najwolniejszymi ze wszystkich fal i odpowiedzialne są za najwolniejszy rodzaj mentalnej aktywności. Rytm ten występuje podczas głębokiego snu i jest rytmem dominującym u niemowląt do szóstego miesiąca życia. Nadmiar fal delta może wskazywać na uszkodzenia mózgu.
Theta (4÷8 [Hz], czyli 4÷8 cykli na sekundę)
Fale theta są nieco szybszymi falami niż delta, występują na granicy jawy i snu, podczas płytkiego snu, podczas medytacji. Jeżeli w ciągu dnia robimy się senni, zaczynają dominować fale theta. Rytm ten jest dominujący u dzieci w wieku od 6 miesięcy do 6÷7 lat. Fale te obserwuje się również podczas wizualizacji oraz wydobywaniu informacji z pamięci. Nadmiar fal theta w czuwaniu powiązany jest z zaburzeniami uwagi.
Alfa (8÷12 [Hz], czyli 8÷12 cykli na sekundę)
Rytm alfa jest rytmem dominującym u osób które ukończyły 9÷11 lat. Fale te związane są z relaksem, marzeniami, fantazjami, biernym przetwarzaniem informacji. Tak więc jest to stan „odpoczynku mózgu”. Mózg naturalnie dąży do przebywania w tym stanie jak najdłużej. Fale alfa to również stan wysokiej świadomości otoczenia z zachowaniem spokoju, gdzie następuje wyłączenie „wewnętrznego krytyka”. Amplituda fal alfa wzrasta przy zamykaniu oczu, szczególnie w płacie ciemieniowym i potylicznym.
SMR (12÷15 [Hz], czyli 12÷15 cykli na sekundę)
Fale SMR nazywamy rytmem sensomotorycznym i obserwujemy je w pasie sensomotorycznym kory mózgowej. Fale SMR związane są ze stanem psychicznego spokoju z ukierunkowaniem uwagi na zewnątrz, bez zbędnego analizowania docierających do nas informacji. Jest to stan tzw. uważności. Rytm ten również jest związany ze stanem intensywnego namysłu przed podjęciem działania.
Beta (15÷23 [Hz], czyli 15÷23 cykli na sekundę)
Rytm beta jest to rytm który występuje podczas naszej dziennej aktywności (myślenie logiczne, rozwiązywanie zadań, przetwarzanie językowe). Uwaga skierowana jest na zewnątrz. Nadmiar fal beta może wiązać się ze zwiększonym poziomem lęku.
HiBeta (23÷34 [Hz], czyli 23÷34 cykli na sekundę)
Są to fale bardzo szybkie i związane są z wysokim pobudzeniem, napięciem, stresem, z silnymi emocjami, niepokojem. Można powiedzieć że w tym stanie mózg intensywnie pracuje, ale większość tej pracy jest bezproduktywna. Podwyższone wartości fal hiBeta mogą oznaczać zwiększone tendencje do popadania w uzależnienia.
Gamma (38÷42 [Hz], czyli 38÷42 cykli na sekundę)
Jest to tzw. rytm Sheera i związany jest ze skrajnymi stanami mentalnymi jak szok, ale również z momentami olśnienia, eureki. Fale te są dosyć słabo zbadane.
